Nicolas Mortelmans dompelde zich jarenlang onder in de Indiase sitar-traditie, langs de oevers van de Ganges in Varanasi. Na zijn sitarstudies in India trok hij naar Londen om zijn spel te verfijnen bij Anoushka Shankar, dochter van Ravi. Na MĀYĀ, een plaat met één been in de Indiase en het andere in de Westerse cultuur, is er nu SPACE, een op één middag opgenomen improplaat met een selectie Belgische topmuzikanten.
Interview door Stijn Buyst
Als we aanbellen bij Mortelmans’ huisje in een bos aan de rand van Lier, lijkt er niemand thuis. Een paar minuten later verschijnt hij alsnog, in boxershort: we hebben ‘m van onder de douche gehaald. “Iedereen komt hier altijd te laat aan, dus ik dacht dat ik nog wel even kon gaan lopen. Kom binnen en kijk maar wat rond…”
Het eerste dat we zien, is een pet van de legendarische punkband Bad Brains, die op het aanrecht rondslingert.
Mortelmans: Ik ben al heel mijn leven een liefhebber van hardcore punk en metal. Dat gaat er nooit uit: ik ga nog heel regelmatig naar shows, dat is pure therapie voor mij. In het middelbaar speelde ik gitaar in rist punk- en metalgroepjes. Toen ik rond mijn twintigste begon te reizen is mijn muzieksmaak wat opengebroken.
Ik kreeg interesse in andere culturen en begon allerlei percussie-instrumenten te spelen, zoals darbouka. Ik ben zelfs een poos goa-dj geweest. Maar ik bleef wel op zoek naar het juiste instrument: ik wilde mijn ei kwijt maar had nog niet het juiste medium gevonden.
En toen – dit is geen romantisch verhaal – zag ik een YouTube-filmpje van het concert van Ravi Shankar op het Monterey Festival in 1967, met Alla Rakha op tabla. Ik heb dat concert ontelbare keren herbekeken. Toen wist ik: ik weet niet wat dit is, maar dit is het. Dit moet ik onderzoeken.
Er zit zoveel in: zowel trage, diepgaande meditatieve stukken als heel technische, snelle stukken die bijna even agressief zijn als speed metal. Met mijn laatste vijfhonderd euro heb ik dan mijn eerste sitar gekocht in een winkeltje op de Turnhoutsebaan in Antwerpen. Ik ging les volgen bij Mark Senegal, een oude sitarspeler in Gent.
Na een jaar zei hij: als je echt diep wil gaan, moet je naar India. En ik dacht “fuck, ik wíl diep gaan.”
Nicolas Mortelmans
En dan ben je naar India getrokken?
Mortelmans: Ik moest van mijn ouders eerst studeren. Toen ik eindelijk door mijn opleiding orthopedagogie gesukkeld was, ben ik vertrokken. Jarenlang werkte ik het hele jaar door om vervolgens elke winter vier maanden naar India te trekken. Om er helemaal in te duiken. Dan woonde ik bij zo’n muziekfamilie, zonder laptop of gsm. Gewoon in een wit kamertje op een flinterdun matrasje.
Die muziekfamilies zijn dynastieën. Is het lastig om daar binnen te geraken?
Mortelmans: Sinds George Harrison naar daar trok, is er een gigantische toestroom ontstaan van westerlingen die sitar willen leren. Als je oprechte interesse toont in de cultuur, delen ze hun muziek met veel liefde. Ik heb er wel voor betaald – traditioneel betaal je daar niet voor, dus het was wel aangepast voor westerlingen.
Zo’n muziekfamilie ademt en leeft muziek. Daar mee in duiken is de perfecte manier om die muziek te leren kennen.
Het was opstaan, les volgen, oefenen, een wandelingetje maken, eten, opnieuw les volgen, weer oefenen en gaan slapen. Maanden aan een stuk.
Hoe zit het met de tonaliteit van een sitar eigenlijk, is dat met kwarttonen?
Mortelmans: Nee, de noten zijn dezelfde als bij ons. In Arabische muziek wordt wel met kwarttonen gewerkt, maar in Indiase muziek niet.
Je werkt met hele en halve tonen, maar doordat je de hele tijd de snaren bendt – je kan vanop één fret vijf tonen benden – schuif je wél de hele tijd langs die kwarttonen heen.
Dus die kwarttonen zitten er wel in, maar je speelt ze niet echt. Eigenlijk is de sitar een solo-melodie-instrument. Er klinken twintig snaren mee, maar je speelt bijna alles op één snaar. Het is op zich beperkt: je hebt een bereik van drie octaven, en je kunt geen akkoorden of harmonieën spelen. De sitar doet de melodie/de raga en de tabla doet het ritme.
Alles wat je speelt, moet je dan ook kunnen zingen: tijdens die lessen ben je de hele tijd aan het zingen. Er wordt amper gebruik gemaakt van een muziekschrift, je moet dus eigenlijk alles onthouden.
Hoe lang heb je in India gestudeerd?
Mortelmans: Ik ben van 2011 tot 2017 naar India gereisd. Meestal studeerde ik in Varanasi, de stad aan de Ganges waar ze lijken verbranden. Een van de oudste steden ter wereld.
Maar ik had zin om eens les te krijgen van een vrouw en Anoushka Shankar leek mij de ideale leermeester, ook omdat ze met één voet in het Westen staat. Het heeft me twee jaar gekost om haar te overtuigen, maar toen dat lukte, ben ik van 2017 tot 2023 regelmatig naar Londen gereisd om bij haar te studeren. Zij staat ook veel meer open voor de fusion-dingen die ik doe.
Anoushka is de dochter van Ravi Shankar, de enige sitarspeler die iedereen kent. Dat zijn grote schoenen om op te vullen.
Mortelmans: Ravi’s parcours is natuurlijk uniek. Hij kwam in de jaren vijftig naar hier, om Indiase muziek naar het westen te brengen. Maar op haar manier zet Anoushka zijn werk wel verder.
Zij staat ook met één been in de traditionele Indiase muziek en met het andere in het Westen. Ze heeft er hard voor moeten knokken, omdat ze de dochter-van was.
Op haar dertiende is ze beginnen toeren, eerst met haar vader, daarna alleen. Maar ik heb het gevoel dat ze de laatste tien jaar wel gewaardeerd wordt voor wie zij is, en niet voor wie haar vader was.
Is het überhaupt vanzelfsprekend in India om als vrouw muziek te maken?
Mortelmans: Tegenwoordig al iets meer. Maar India is sowieso een mannencultuur. Je wil daar niet als vrouw geboren worden. Het is een land van extremen, ik heb er de mooiste én de verschrikkelijkste dingen gezien.
Om maar een voorbeeld te geven: bij ons is armoede een taboe, maar daar is het iets heel normaals. Je ziet letterlijk mensen sterven op straat. Maar zelfs de armsten maken daar deel uit van het systeem, en krijgen elke avond wel van iemand een kommetje rijst. Veel mensen knappen op die dingen af. Maar er is ook grenzeloos veel schoonheid te ontdekken.
India heeft me gevormd als persoon, alleen al omdat ik er zo lang ben geweest.
Waar staan muzikanten eigenlijk op de maatschappelijke ladder, in India?
Mortelmans: Het duurde een tijdje voor ik dat doorhad, maar klassieke Indiase muziek, waar de sitarmuziek deel van uitmaakt, heeft wel een elitair kantje. Die muzikanten staan dus redelijk hoog aangeschreven. Maar je hebt ook de Rajasthani-folkmuzikanten, die veel lager op de ladder staan. Dat zijn vaak armere mensen die op straat spelen, maar ook worden ingehuurd voor trouwfeesten enz...
Als je gitaar of saxofoon gaat studeren, heb je je helden maar uit te kiezen. Heb jij een favoriete speler, qua sitarklank?
Mortelmans: Bij sitar heb je oneindig veel gharānās, plaatsgebonden stijlen. De twee bekendste zijn de maihar ghāranā, van Ravi en Anoushka Shankar, en de etawah ghāranā. Toen ik in India zat, werd me altijd wijsgemaakt dat je voor één stijl moet kiezen, dat je levenslang één sitarspeler moet volgen.
Ik heb dat een tijd gedaan, om echt diep te gaan in één stijl, maar nu ben ik daarvan losgekomen. Ik vind al die grote namen fantastisch. Naargelang mijn stemming, kies ik er een uit om naar te luisteren.
Ravi Shankar is daar één van, maar misschien mijn grootste favoriet, zit ook in de maihar gharānā, en dat is Nikhil Banerjee. Shahid Parvez vind ik ook heel goed, die speelt in een totaal andere stijl.
Je eerste plaat MĀYĀ maakte je met een mix van Belgische en Indiase muzikanten.
Mortelmans: Ik ben in 2014 voltijds beginnen werken als muzikant en heb tien jaar gespeeld zonder eigen muziek uit te brengen. Er zijn al zoveel goeie sitarspelers: waarom zou ik daar nog een plaat aan toevoegen? Maar toen kwam Covid, en had ik niks te doen.
Dus besloot ik een plaat te maken die even breed ging als mijn eigen muzikale smaak. Er staat klassieke sitar op, maar ook elektrische sitar.
Per nummer heb ik muzikanten gekozen waarvan ik dacht dat ze er goed bij zouden passen. Tarang Poddar speelde tabla en Ravichandra Kulur speelde fluit – hij speelde met Anoushka Shankar én met John McLaughlin.
Op MĀYĀ staat één nummer dat met dezelfde Belgische bezetting is opgenomen waarmee je de SPACE plaat maakte: Roland Van Campenhout, Simon Segers, Tim Vanhamel en Stef Kamil Carlens.
Mortelmans: Ik wilde op MĀYĀ één nummer met een westerse bas-gitaar-drum-bezetting hebben, gewoon omdat ik ook een rocker ben. Met elk van die muzikanten was ik op dat moment aan het samenwerken aan verschillende projecten.
Die sessie voor MĀYĀ was de eerste keer dat we met die vijf muzikanten in één ruimte waren.
We hebben gewoon een dag lang gejamd, zonder iets af te spreken. Na die sessie vonden die mannen dat ik daar een plaat van moest maken. Dat ging toen niet, maar dat was wel in mijn achterhoofd blijven spelen.
Die plaat is er nu wel, en jullie spelen ermee bij Ha Concerts.
Mortelmans: Klopt, alleen Roland en Simon doen niet mee op de toer: ze hebben het te druk met andere projecten. Teun Verbruggen komt Simon vervangen.
Niet slecht, als je bankzitter Teun Verbruggen is.
Mortelmans: Fantastische drummer, inderdaad.
Hoe heb je Roland eigenlijk leren kennen?
Mortelmans: Ik speel al een hele tijd in zijn Space Cowboys-band. Het grappige is: Roland heeft honderden gitaren, maar voor die jam had hij een oude akoestische gitaar meegebracht, met één knopje op, dat die gitaar als een sitar laat klinken. Ik heb ontzettend veel geleerd van Roland en zijn fantastische muzikanten.
'Mentor’ is een stom woord, maar zonder dat hij het zelf weet is Roland wel een heel grote inspiratiebron.
Nicolas Mortelmans
SPACE is helemaal geïmproviseerd. Ga je live de plaat naspelen of opnieuw improviseren?
Mortelmans: Goeie vraag. Het zou raar zijn om een geïmproviseerde plaat na te spelen. Ik wil graag ook live van nul beginnen. Spannend, want je staat daar dan zo goed als naakt, zonder composities om je achter te verstoppen.
Maar het plezante is dat elk concert dan anders is. Het publiek is op die manier ook meer betrokken: naargelang de sfeer ga je anders spelen.
Space Quartet (albumrelease)
Support: Head on Stone
Sitar psychedelics
20:15 Tickets